بيوستم به رابورتيكه ده ربا ره ى أحيا

[necher]

بيوستم به رابورتيكه ده ربا ره ى أحيا به س با به ته كه زوربيت

[zeko]

راپۆرت ده‌رباره‌ی:نه‌خۆشی ئایدز



نه‌خۆشی ئایدز بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ساڵی 1981 له‌نێو نێربازانی‌ كالیفۆرنیادا به‌دی كرا، ئه‌و كاته‌ كه‌س پێی وانه‌بوو ئه‌م نه‌خۆشییه‌ له‌ماوه‌ی‌ كورتی‌ 30ساڵدا ده‌بێ به‌یه‌كێ‌ له‌كاره‌ساته‌ گه‌وره‌ جیهانییه‌كان، نه‌خۆشی ئایدز له‌م ماوه‌یه‌دا هۆكاری‌ له‌ناوچوونی‌ زیاتر له‌ 25ملیۆن كه‌س‌و چواره‌مین هۆكاری‌ مردن له‌دنیادا بووه‌.
به‌پێی راپۆرتی‌ unaids/who له‌ساڵی 2005دا زیاتر له‌ پێنج ملیۆن كه‌سی‌ دیكه‌ تووشی‌ ڤایرۆسیhiv بوون، 30ملیۆن‌و دوو سه‌د هه‌زار كه‌س له‌م نه‌خۆشانه‌ خه‌ڵكی‌ خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقان، 700هه‌زار كه‌س له‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ منداڵانی‌ ژێر 15ساڵن، ئێستا ژماره‌ی‌ نه‌خۆشه‌كانی‌ گیرۆده‌ی‌ ئایدز، گه‌یشتوه‌ته‌ چوار ملیۆن‌و 300هه‌زار كه‌س كه‌ له‌م ژماره‌یه‌ 2ملیۆن‌و 300هه‌زار كه‌س منداڵانی‌ خوار ته‌مه‌نی‌ 15ساڵن.
ژماره‌ی‌ گیرۆده‌بوانی‌ نه‌خۆشی ئایدز له‌ساڵی 1955دا زیاتر له‌ 19.9ملیۆن كه‌س بوو، له‌ماوه‌یه‌كی‌ كه‌متر له‌ 10ساڵدا ئه‌م ژماره‌یه‌ بووبه‌ دووبه‌رامبه‌ر، زۆرترین گیرۆده‌بووانی‌ ئه‌م نه‌خۆشییه‌ دوو له‌سێ ئه‌وانه‌ن له‌خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقیا ده‌ژین، باشوورو باشووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئاسیا به‌ 7.4ملیۆن نه‌خۆشه‌وه‌ به‌دووه‌م ناوچه‌ له‌باری‌ ژماره‌ی‌ زۆری گیرۆده‌بوانه‌وه‌ داده‌نرێت، له‌ساڵی 2005دا نزیكه‌ی‌ 2.4 ملیۆن كه‌س له‌خوارووی‌ بیابانی‌ ئه‌فریقا، 400هه‌زار كه‌س له‌باشووری‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ئاسیا، 18هه‌زار كه‌س له‌وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكاو 12هه‌زار كه‌سیش له‌ ئه‌وروپا به‌هۆی‌ ئایدزه‌وه‌ گیانیان له‌ده‌ستداوه‌، له‌سه‌ریه‌ك زیاتر له‌ 3ملیۆن‌و 100هه‌زار كه‌س بوون به‌ قوربانی‌ ئایدز كه‌ 570هه‌زار كه‌سی‌ ئه‌وان منداڵانی‌ خوار ته‌مه‌نی‌ 15ساڵ بوون
سه‌رچاوه‌: ئاژانسی ده‌نگو باس


هەروەک لە پێشەکى ئەو راپۆرتەدا هاتووە کە لە 17/11/2007 دەرچووە، بە پێى یاسا پێویستە لەسەر وەزارەتى دەرەوەى ئەمریکا ساڵانە راپۆرتێک بۆ کۆنگرێس بەرزبکاتەوە لە بارەى ئەو هەوڵانەى کە لە لایەن حکومەتە بیانییەکانەوە ئەنجام دەدرێن بۆ لەناوبردنى هەموو شێوەکانى بازریکردن بە مرۆڤ، ئەم راپۆرتەى ئێستاش شەشەمین راپۆرتى ساڵانەیە کە لەبارەى بازریکردن بەمرۆڤەوە بەرزبکرێتەوە.


مەبەست لەم راپۆرتە هەروەک لە پێشەکییەکەیدا ئاماژەى بۆکردووە بەرزکردنەوەى ئاستى هوشیارى جیهانی و تیشک خستنە سەر ئەو هەوڵانەیە کە بەمەبەستى قەڵاچۆکردنى بازریکردن بەمرۆڤ دەگیرێنەبەر، هەروەها بۆ ئەوەشە کە حکومەتە بیانییەکان هانبدرێن تا رێوشوێنى کارا بگرنە بەر بۆ رووبەڕوو بونەوەى هەموو شێوەکانى بازریکردن بەمرۆڤ. بەپێى یاساى پاراستنى قوربانیانى بازریپێکردن کە لە ساڵى 2000 لە ئەمریکا هەموارکراوە ئامانج لە قەڵاچۆکردنى بازریکردن بە مرۆڤ سزادانى بازرەکان و پاراستنى قوربانیان و قەدەغەکردنى بازریپێکردنە.هەروەک لە پێشەکى راپۆرتەکەدا هاتووە مەبەستى سەرەکى حکومەتى ئەمریکا لە ئامادەکردنى ئەو راپۆرتە رزگارکردنى ئەو کەسانەیە کە لە هەلومەرجێکى نزیک لە کۆیلایەتییدا ژیان بەسەردەبەن. هەروەک ئاشکرایە بازریکردن بە مرۆڤ مەترسییەکى هەمەلایەنە و خەڵک بێبەش دەکات لە ماف و ئازادییەکانیان و مەترسى تەندروستیش لە سەراپاى جیهاندا زێتر دەکا وهەروەها زەمینەى گەشەکردنى تاوانى رێکخراویش خۆشتردەکات. بازریکردن بە مرۆڤ کاریگەریەکى وێرانکارانەى هەیە بەسەر قوربانییەکان و زۆرجاران دووچارى ئازارى جەستەیى و دەروونى و لاقە و هەڕەشەکردن لە خۆیان و کەسوکاریان و دزینى کەلوپەل و بەڵگەنامەکانیان و تەنانەت مردنیش دەبنەوە.

کورتەیەک لەو زانیارى و داتایانەى لە نێو راپۆرتەکەدا هاتوون :


1- بەپێى مەزەندەى رێکخراوى کارى نێودەوڵەتى (ilo) نزیکەى 12.3 ملیۆن کەس لە هەلومەرجى زۆرەملێیانە یان سوخرەکاریدا کاردەکەن یا بەکویلەکراوى سێکسین یاخود منداڵن و بەزۆرکاریان پێدەکەن، بەڵام بە گوێرەى هەندێ سەرچاوەى دیکە مەزەندەدەکرێ ئەم ژمارەیە لە 4 تا 27 ملیۆن مرۆڤ بگرێتەوە.


2- بەپێى لێکوڵینەوەیەک کە لەژێرچاودێرى حکومەتى ئەمریکادا ئەنجامدراوە و لە ساڵى 2006 کۆتایى هاتووە، ئاماژە بەوەدەکات کە هەر ساڵێک نزیکەى 800.000 کەس لە رێگەى سنوورەکانەوە بازریان پێدەکرێت، جگە لەوانەى لە نێو سنوورى وڵاتەکانیان بازریان پێدەکرێت و 80% ئەو قوربانیانەى لە دەرەوەى وڵاتن ژن و کچن و نزیکەى 50% یشیان ناکامن.زۆرینەى قوربانییەکان ئەو ئافرەتانەن کە بازرى سێکسیان پێدەکرێت.


3- بەسەربازکردنى منداڵ یەکێ لەو دیاردە هەرە دەگمەن و دڵڕەقانەیە لە بوارى بازریکردن بە مرۆڤ دا کە راپۆرتەکە ئاماژەى بۆ کردووە و دەڵێ:بەشێوەیەکى ناڕەوا و بەزۆر یا تەزویر یان زۆرەملێیانە منداڵان ناچاردەکرێن بە سەربازى و وەکو کوێلەى سێکس رەفتاریان لەگەڵدا دەکرێت بە تایبەتیش لەو ناوچانەى ململانێى چەکداریان تێدا هەیە. ئەو جۆرە رەفتارە ناڕەوایانە لە لایەن هێزەکانى حکومەت یا رێکخراوى نیمچەحکومى یان لە لایەن گرووپە چەکدارەکانەوە پێِڕەودەکرێن. بە پێى مەزەندەى یونیسیف ئێستاکە پتر لە 300.000 منداڵ لە ژێرەوەى 18 ساڵیدا، لە 30 ململانێى چەکدارى لە جیهاندا بەکاردەهێنرێن، لە کاتێکدا زۆربەیان تەمەنیان لە نێوان 15تا 18 ساڵیدایە و هەندێکیشیان تەمەنیان لە نێوان 7تا8 ساڵیدایە.هەندێ لەو منداڵانە دەڕفێنرێن تاوەکو وەک جەنگاوەر بەکاریان بهێنن، هەندێکى دیکەشیان بەشێوەیەکى ناشەرعى ناچاردەکرێن تا وەکو بارهەڵگر یا چێشت لێنەر یا خزمەتکار یا پەیامنێر یا سیخوڕ کاربکەن.


4- ساڵانە پتر لە 2 ملیۆن منداڵ لە سەرتاسەرى جیهاندا لە بازرى سێکسى بازریدا بەکاردەهێنرێن سەربارى ئەوەى کە سەرجەم بەڵگەنامە و پرتۆکۆلە نێودەوڵەتییەکان بەکارهێنانى منداڵ بۆ بازریکردنى سێکسى بە تاوان دادەنێن.


5- لێکۆڵینەوەکان بەدیارى دەخەن کە توندوتیژى و بەدرەفتارى دوو کۆڵەگەى بازریکردنى لەشفرۆشین. بە پێى یەکێک لەو لێکۆڵینەوانەى لە ساڵى 2006دا بۆ ژنان ئەنجامدراوە بەدیاردەکەوێت کە ئەو ژنانەى بەمەبەستى لەشفرۆشى بازریان پێکراوەو رەوانەى یەکێتى ئەوروپادا کراون رێژەى 95% یان قوربانیانى توندوتیژى و ناچارى سێکسى زۆرەملێیانەکراون و پتر لە 60% یشیان باسیان لە هیلاکى و ئاسەوارى نارەحەتى دەروونى و کێشەکانى دەزگاى هەرسکردن و پشت ئێشەو نەخۆشى ژنانەیان کردووە.یەکێ لەو لێکۆڵینەوانەى لە ساڵى 2001دا ئەنجامدراوە بەدیاریخستووە کە رێژەى 86% ى ئەو ژنانەى لە نێو وڵاتەکانى خۆیان بازرى سێکسیان پێکراوە و رێژەى 85% لەوانەى لە رێگەى سنوورە نێودەوڵەتییەکانەوە بازریان پێکراوە دووچارى بارگرژى هاتوون.


6- نزیکەى 42 ملیۆن کەس لە سەرتاسەرى جیهاندا هەڵگرى ڤایرۆسى ئایدزن و بازریکردن بە مرۆڤ رۆڵێکى کاریگەرى هەیە لە بڵاوکردنەوەى ئەو ڤایرۆسەدا. راپۆرتى ساڵى 2005 ى نەتەوەیەکگرتووەکان لە بارەى ئایدز دەڵێ:" پەتاى ئایدز لە ئاسیادا لەوێوە سەرچاوە دەگرێ و تەشەنەدەکات کە ماددەى سڕکەر لە رێگەى سرنج بەکاردەهێنرێت و سێکسى بازریش لەوێدا بەربڵاوە". کەواتە لەشفرۆشى و بازریکردن بە سێکس دوو هۆکارى بەشدارن لە بڵاوبوونەوەى پەتاى ئایدز.لە سەر ئاستى جیهانیشدا ئەو ژنانەى لەشفرۆشى دەکەن یان ئەوانەى لە پێناوى سێکسدا بازریان پێکراوە رێژەیەکى زۆریان دووچارى تووشبوون بە ڤایروسى ئایدز دەبنەوە. بۆنموونە رێژەى تووشبوون بە ئایدز لە نێو ئەو ژنانەى لە شفرۆشى دەکەن لە (نیپال) دەگاتە 20%، لە باشوورى ئەفریقیا رێژەیان دەگاتە 70.4%، سەربارى ئەمەش بەپێى کۆنگرەى جیهانى بەرهەڵستکار بە سێکسى بازرى لە نێو منداڵاندا ئاشکرابووە کە لە باشوورى خۆرهەڵاتى ئاسیادا رێژەى نێوان 50 تاکو 90% ئەو منداڵانەى لە ماڵەکانى لەشفرۆشى دەربازکراون تووشى ڤایرۆسى ئایدز هاتوون.
هۆکارەکانى بازریکردن بە مرۆڤ


بەپێى ئەو راپۆرتە هۆکارەکانى ئەم دیاردەیە زۆرن لەوانەش: هەژارى، گەڕان بەدواى ئاستێکى بەرزترى بژێوى لە وڵاتانى دیکە ، کەمى دەرفەتى کار و دامەزراندن، گەندەڵى گشتى و تایبەت، تاوانى رێکخراو، توندوتیژى لە دژى ژنان و منداڵاندا، نائارامى سیاسى و ململانێى چەکدارى، دابڕانى منداڵ لە قوتابخانە.یەکێ لەو هۆکارە رەمەکیانەى بازریکردن بەمرۆڤ لە نێوان سنوورە نێودەوڵەتییەکان بە جیهانى بوونى بازاڕەکان و هێزەکانى کارە.



بۆ نموونە پارساڵ :


- کۆمەلێک کچى تازەپێگەیشتوو بەمەبەستى بەکارهێنانى سێکسى لە زمبابۆى گوێزراونەتە ئایسلاندا.
- چەندین منداڵى ڤیتنامى بە شێوەیەکى زۆرەملێیانە گوێزراونەتەوە بەریتانیا بەمەبەستى بازریکردن بە ماددە سڕکەرەکان .
- چەندین ئافرەتى چینى بە مەبەستى بەکارهێنانى سێکسى گوێزرراونەتەوە ئەفغانستان .
- چەندین قوتابى روسى بە مەبەستى کارى زۆرەملێ و فرۆشتنى مۆتا گوێزراونەتەوە ئەمریکا.




yan
















رابورتي احيا
قۆناغه‌كانى په‌ره‌سه‌ندنى ژينگه‌ى مرۆڤ

له‌و كاته‌وه‌ كه‌ زه‌وى دروست بووه‌ هه تا ئه مرو ناوه ندى ئه و زينكه يه ى كه تيايدا ده زين به رده وام له كوران دا بووه ،ئه م به ره سه ندنى زينكه يه بوه ته هوى جيابوونه وه ى ئه م قوناغانه:

۱-قوناغى كونجاندنى زه وى بو بيشوازى مروف:

ئه م قوناغه به رده وام بوو هه تا ئه و كاته ى زه وى كونجاو بوو بو ده ركه وتنى مروف له سه رى .له م ماوه يه دا تويزى زيندوو ئاوى سه ر زه وى به ره ى سه ندوو جه ند جوريكى جياواز له كيانله وه رو رووه ك و سامانى كانزايى ده ركه وتن ،ئه م قوناغه زوربه ى ميزووى زه وى ده كريته وه تا ده ركه وتنى مروف له سه ر زه وى.
۲.قوناغى راو:-

له ماوه ى زيانى مروف دا به رده وام كه راوه به شوينى خواردن و خوارده مه نى له جوارجيوه ى ئه و زينكه ى كه تيايدا زياوه و فريرى راو بووه،له م قوناغه دا مروف بيرى له كاريكه رى و زيانه كانى سه ر زينكه نه كردبوه وه وه كاريكه رى له سه ر زينكه كه ى كه م بووه.

۳.قوناغى كشتوكال:-

ده توانين ئه م قوناغه به سه ره تاى ده سبيكردنى كاريكه رى سلبى مروف بو سه ر زينكه دابنيين كه به سووتانى دارستانه كان ده ستى بيكرد بو مه به ستى كشتوكال و مه رو مالات.

۴.قوناغى شورشى بيشه سازى:-

ئه م قوناغه له ناوه را ستى سه ده ى هه زده هه م ده ست بى ده كات تا ناوه راستى سه ده ى بيسته م كاتيك مروف ده ستى كرد به به كارهينانى ئاميرو دروست كردنى كاركه بو بركردنه وه ى بيوستييه كانى خوى و سوتاندنى سووته مه نى بو به گه رخستنى كارگه و هوكاره كانى كواستنه وه (ئوتومبيل و كه شتى و شه مه نده فه رو فروكه)،هه روه ها له م قوناغه دا مروف ده ستى كرد به كوج كردن له لاديكانه وه بو شاره كان،وه زيادبوونى وماره ى دانيشتوانى شار كه ئه نجام دا روز به روز روودانى كيشه ى ترسناك له سه ر زينكه.

۵.قوناغى شورشى زانيارى:

ئه و قوناغه يه كه ئستا تيايدا ده زين كه له نيوه ى دووه مى سه ده ى بيسته وه ده ست بى ده كات له م قوناغه دا زانستى ئه له كرتونى كومبيوته ر ده ركه وت به تايبه تى دواى دوزينه وه ى ترانزسته رو هوكاره كانى كواستنه وه به ره ى سه ندوو شورشى بيشه سازى كه يشته لوتكه و كيشه ى جوراوجورى زينكه ده ستى بيكرد وه ك :بيس بوونى هه واو خاك و ئاو و كه مبوونه وه ى سامانه سروشتييه كان و زيادببونى زماره ى دانيشتووانى سه ر زه وى ،كه واى كرد لايه نه به ربرس و نابه ربرسه كان ده ستيان كرد به ريكخستنى سيمينارو كونفراس له سه ر ئه م كيشانه و دانانى ريكه جاره ى كونجاو له بيناو باراستنى زينكه و به رده وامبوونى سامانه سرووشتييه كان و زيانيكى ته ندروست بو نه وه كانى داهات و .

زينكه:

له ووشه ى ( environ)كه با ماناى ده وروبه ر ديت وه ريكراوه كه بريتييه له (هه موو بارو هوكارانه ديت كه كاريكه رى ده كه نه سه ر زيانى هه موو زينده وه ران له سه ر زه وى .
يان زينكه به كويره ى (environtal protection act)بيناسه كراوه و ده ليت ((هه موو ئه و هوكاره فيزيايى و بايلوجيانه ى ده ورووبه ر ده كريته وه كه كاريكه رى ده كه نه سه ر يه كترى ))
زاانستى زينكه زانستيكى كشتكيره كه بيويسته زور زانستى تر تيايدا تيكه ل بكريت وه كو زانسته كانى (فيزيا،كيميا،بايلوجى،جيول� �� �� �جى،جوكرافيا،به روه رده،ئابوورى،........هتد)
زينده وه را ن له سه ر زه وى هه ر له بجوكترينه وه (فايروس و به كتريا و كه رووه كان )هه تا
كه وره ترين زينده وه رى كوى زه وى زينكه ى تايبه تى خوى هه يه.

زينكه زانى :-
زاناى ئه لمانى ئه رست هاكل(۱۸۶۹)ووشه ى (ecology)بو ماناى زينكه زانى داناو كه به مانا يونانيه كه ى (oikos)=خانوو،مال و (logy)=زانست ديت.
زينكه زانى بريتى يه له و زانسته ى كه ده رباره ى كارليك و كاريكه رى زينده واران له كه ل زينكه سرووشتييه كان ده دويت ،كه هه ردوو راسته وخوو به به رده وامى كاريكه رى ده كه نه سه ر يه ك.
هه ر كورانيك له زينكه ى سرووشتى كاريكه رى هه يه له سه ر زينده وه را ن و وه به بيجه وانه شه وه.

ريكخستنى زينكه(ئاسته كانى ريكخستنى زينكه)
۱.زينده وه ر
۲.كومه له ى زينده يى
۳.كومه لكاى زينده يى
۴.سيستمى زينكه يى
۵.زينده به رك.
زينده وه ر :-
يه كه ى بيكهاته ى سيستمى زينكه يه (زينده وه ر تواناى هه يه زور بيت ،كه شه بكات،هاوسه نك رابكريت ،به ره بسينيت،كارداناوه ى كارليكه كانى هه بيت،ماده ى بوماوه ى تيا بيت)
كومه له يى زينده يى:-
بريتييه له كومه له زينده وه ريكى هه مان جورو تاك كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراوادا ده زين.
كومه لكه يى زينده يى:-
بريتييه له كوى هه موو ئه و كومه له زينده ييانه ى كه له ناوجه يه كى جوكرافى دياريكراودا ده زين و كارليك له سه ر يه كترى ده كه ن.
سيستمى زينكه يى:-
يه كه ى فرمانه له زانستى زينكه زانى دا كه بيك ديت له هه ردوو كومه له ى زينده يى و ئه و زينكه يه ى تيايدا ده زين و به توندجى بشت به يه كتر ده به ستن بو به رده وامى بروسه ى زيان له ريكه ى هاتنه ناوه و جوونه ده ره وه ى ماده كيمياوييه كان و ووزه.
زينده به رك:-
ئه و به شه ى زه وييه كه زيانى تيادايه و قولترين به شى زه رياكان ده كريته وه تا به رزترين كه ش له (به ركى كاز(سبوره كانى رووه ك وه كه رووه كانى تيادا بلاو ده بيته وه و هه روه ها ئه و جينه ى سه ره وه ى خاك ده كريته وه كه تواناى دابين كردنى زيانى هه يه بو مروف.
له ۳ به ش بيكهاتووه
*به شى ئاو
*به شى هه وا
*به شى خاك

هه ريمى زيندوو :

بريتييه له ناوجه يه كى سروشتى فراوان كه كومه لكه يه كى له هه موو جوره كانى زينده وه ر (له كيانله به رو رووه ك و وردبينه زينده وه رى)تيايدايه وه كو (هه ريمى دارستان ،هه ريمى بيايان ،هه ريمى به سته له ك)
هه ريمى زيندووه كان فراوانترو ئالوزترن له سيستمه ى زينكه يى ،به لام له روويى بيكهاته وه وه ك يه كن به لام هه ندى جياوازى له زماره ى جورة زينده وه رانا له شوينه جوكرافيه جياجياكان دا به جدى ده كريت .
سيسته مى زينكه يى له روويى بيكهاتنه وه بيك ديت له هوكاره زينده يه كان و هوكاره نازينده ييه كان:
هوكاره نازينده ييه كان بيك ديت له
ا.هوكاره فيزياييه كان(راده ى تيشكى خور،بله ى كه رمى ،راده ى شى و ئاراسته ى با..........)
ب.هوكاره كيمياييه كان:بريتى يه له (ماده نا ئه ندامييه كان وه كو كاربون و نايتروجين و دوانه ئوكسيدى كاربون و ئوكسجين و .......)كه به زدارى له سوورى سروشتى ()ده كه ن.
ج.ئاويته ئه ندامى يه كان(بروتين و كاربوهيدرات و ......)

هوكاره زينده ييه كان:
هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا ده زين.
زينده زه ران له سيسته مى زينكه يى به كويره ى جونيتى ئه و ووزه يه ى وه رى ده كرن ده كريت به م به شانه وه:
۱.به رهه مهينه ره كان:هه موو ئه و زينده وه رانه ده كريته وه كه ده توانن خويان خوراك بو خويان دروست بكه ن له ريكه ى بروسه يه كى ئالوز كه بيى ده وتريت (روشنه بيكهاتن)به بونى ئاو دوانه ئوكسيدى كاربون به يارمه تى تيشكى خور زينده وه رانى وه ك (قه وزه كان و رووه كه سه وزه كان) وه ههندى جورى به كترياش ده كريته وه.

به رهه م هينه ره كان ده توانن ووزه ى خور بكورن بو ووزه ى كيميايى و له ئاويته يه كى ئه ندامى ئالوز كوى بكه نه وه (كلوكوز)،دواى ئه وه به رهه مهينه ره كان ئه توانن شه كرى كلوكوز به ريكه ى كارليكى زور ئالوزتر بو بكورن بو( بروتين و كاربوهيدرات و فيتامين .........) كه يارمه تى بوونى مادده ى خوراكى وه ك نايتروجين و فوسفورو كبريت و كانزاكان كه له زينكه يه ك دا هه ن.

۲.به كارهينه ره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه ناتوانن خوراك بو خويان دروست بكه ن به لكو بشت ده به ستن به به رهه مهينه ره كان به شيوه ى راسته وخو يان ناراسته وخو،كه ئه ميش ده كريت به جه ند جوريكه وه:
ا.كياخوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه رووه ك ده خون و راسته وخو بشت به خواردنى رووه ك ده به ستن.
ب.كوشت خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه كوشت ده خون و بشت به خواردنى كيانله وه رانى تر ده به ستن ،وه كو (شير،بلنك،كورك،هه لو..........)
ج.هه مه جه شن خوره كان:
ئه و زينده وه رانه ن كه بشت به خواردنى هه ردوو رووه ك و كوشت ده به ستن وه كو (ريوى ،مروف،...)

كه نده خور:ئه و زينده وه رانه ن كه لاشه ى بوكه نى زينده وه رى مردوو ده خون وه كو (داله كه ر خور و كه متيار)

۳.شيكه ره وه كان:
ئه و زيندوه رانه ن كه له ريكه ى هه لوه شاندنى باشماوه ى زينده وه ره وه را ن و زينده وه ره مردووه كان ووزه يان ده ست ده كه ويت وه كو (به كتريا و كه رووه كان).
كه ده توانن مادده سه ره تاييه كان بكه ريننه وه بو سروشت ئه م مادانه جاريكى تر له ريكه ر به رهه مهينه ره كانه وه به كاربهينريته وه،زينده وه ره شيكه ره وه كان كرنكى زوريان له هه موو سيسته ميكى زينكه يى هه يه جونكه ئه م زينده وه رانه هه لده ستن به ته واو كردن و به رده وامى سوورى خواردنى توخمه كان له سروشت دا.

زنجيره ى خوراك:
بريتييه له ريره وى ووزه له قوناغه جياوازه كان دا كه ئامانجه كانى شيوازى خواردنى تيا به يره و ده كريت له لايه ن زنجيره يه ك زينده وه ره وه ،زنجيره ى خوراك به به رهه م هينه ر ده ست بى ده كات و به كوشت خور كوتاى ديت.
*قه وزه-ماسى بجووك-ماسى كه وره تر-ماسى قرش
*كيا-ئاسك-بلنك

تورى خوراك:
بريتييه له جه ند زنجيره يه كى خوراك كه له نميوانيان دا به يوه ندى هه يه و كارده كه نه سه ر يه كتر تورى خوراك زور ئالوزترو فراوانتره له زنجيره ى خوراك و له هه موو سيسته ميكى زينكه يى ده بينرت.

هه ره مى ووزه:
بريتييه له و هيلكارييه شيوه هه ره مييه يه ى يان سيكوشه ييه ى كه تيايدا روشتن و تيبه ر بوون و وون بوونى ووزه له زنجيره خوراك دا روون ده كاته وه له سيسته ميكى زينكه يى دياريكراودا

[zeko]

پڕۆتین



پڕۆتین خواردنێكى ئاڵۆزى ئه‌ندامیه‌ كه‌ كێشێكى گه‌ردى زۆرى هه‌یه‌و له‌ترشه‌ئه‌مینى پێكه‌وه‌ نوساو به‌ هۆى بوندێكى پێپتیدیه‌وه‌ . پڕۆتین پێویسته‌ بۆ پێكهاته‌و كارى هه‌موو خانه‌ زیندووكان ته‌نانه‌ت ڤایرۆسیش.
زۆرێك له‌و پرۆتینانه‌ ئه‌نزیم دورست ده‌كه‌ن یان یه‌كه‌ى پرۆتینى دروست ده‌كه‌ن كه‌ ده‌چێته‌ پێكهاته‌ى ئه‌نزیمه‌وه‌ ، هه‌روه‌ك پڕۆتین زۆر رۆڵى په‌یكه‌رى رۆڵى په‌یكه‌رى میكانیكى ده‌گێڕن وه‌ك دروستكردنى كۆڵه‌گه‌ و جومگه‌ له‌ ناوخانه‌ . پڕۆتین ئه‌ركى چالاكى تر ده‌بینێت چونكه‌ پێكهێنه‌رێكى گرنگه‌ له‌ به‌رگرى له‌ش و كۆكردنه‌وه‌ و گواستنه‌وى گه‌رده‌ چالاكه‌كان . هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌شه‌ بۆ ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان بۆ ئه‌و گیانه‌وه‌رانه‌ى ناتوانن به‌ خۆیان دروستیان بكه‌ن پڕۆتین یه‌كێكه‌ له‌ گه‌رده‌ گه‌وره‌ و زینده‌یى و چالاكه‌كان له‌گه‌ڵ فره‌شه‌كر و چه‌ورى و ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان . وه‌كۆى ئه‌م گه‌رده‌ گه‌وره‌ چالاكانه‌ پێكهاته‌ى سه‌ره‌كى ماده‌ى زیندوو دروست ده‌كه‌ن.
پێكهاته‌ى پڕۆتین :
پڕۆتین له‌ زنجیره‌ى پێپتیدى پێكهاتوو له‌ به‌یه‌كه‌وه‌نوسانى ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان ، دروست بووه‌ كه‌ لوول ده‌خوات بۆ ئه‌وه‌ى بونیه‌یه‌كى سێلایى بێوێنه‌ دروست بكات ، هه‌ر پڕۆتینێك بونیه‌یه‌كى جیاواز له‌ پرۆتینه‌كانى ترى هه‌یه‌ ئه‌م بونیه‌یه‌ ناسراوه‌ (حاڵه‌تى سه‌ره‌كى پڕۆتین) وه‌ ده‌ست نیشانكراوه‌ به‌ گوێره‌ى ڕێزبه‌ندى ترشه‌ ئه‌مینیه‌كانى له‌ كرده‌ى (پێكه‌وه‌نوسان)كه‌زنجیره� �� �� �� پڕۆتینیه‌كان دروست ده‌كات.
1- بونیه‌ى یه‌كه‌مى : ڕێزبه‌ندى ترشه‌ئه‌مینیه‌كان دیارى ده‌كات.
2- بونیه‌ى دووه‌مى : به‌ پێچ خواردنى زنجیره‌ پێپتیدیه‌كان به‌ ده‌وریه‌كتردا له‌ شێوه‌ى لولپێچى ئه‌لفاو ڕووته‌ختى بێتا دروست ده‌بێت.
3-بونیه‌ى سێیه‌مى : ئه‌مه‌ فۆرمى كۆتایى پڕۆتین ده‌ست نیشان ده‌كات ، دروست بووه‌ به‌ كۆبونه‌وه‌ى بونیه‌ دووه‌میه‌كانى پڕۆتین (لولپێچى ئه‌لفاو ڕوته‌ختى بێتا) له‌ڕێى هێزى فیزیای نابه‌رامبه‌ر بۆ پێدایى فۆرمى كۆتایى پڕۆتین.
4-بونیه‌ى چواره‌مى : ئه‌م زاراوه‌یه‌ به‌كارده‌هێنرێت بۆ ئاماژه‌دان به‌و بونیه‌یه‌ى یه‌كگرتنى دوو پڕۆتین یان زیاتر دروستى ده‌كات له‌ پڕۆسه‌ى (یه‌كگرتنى پڕۆتینى ).
پێكهاته‌ى پڕۆتین زۆر ناجێگیره‌ و ده‌گۆڕێت بۆ ئه‌نجامدانى كاره‌ جیاوازه‌كانى وه‌ بۆ هێنانه‌دى ئه‌م گۆڕانه‌ بونیه‌ گۆڕانكارى له‌ به‌سترا نه‌وه‌كانى بونیه‌ى سێیه‌م و چواره‌مى ڕوده‌دات بۆیه‌ ئه‌و بونیه‌ سێیه‌م و چواره‌میانه‌ به‌(پێكهاته‌ى كیمیایى) ناسراون و ئه‌و گۆڕانكاریانه‌ى به‌ سه‌ریان دێت به‌ (گۆڕانكارى شێوه‌یى) ناسراوه‌.
ئه‌ركه‌كان:
ده‌توانین بڵیین پڕۆتین له‌ هه‌موو چالاكیه‌كانى خانه‌ دا به‌شداره‌ وه‌ك ناردنى ئاماژه‌ خانه‌ییه‌كان و وه‌رگه‌ڕاندن ، كردارى له‌ ناوبردنى پڕۆتینه‌كان خۆى له‌ناو خانه‌دا به‌پشت به‌ستن به‌ ئه‌نزیمه‌كان (كه‌ له‌ پرۆتین پێكهاتووه‌) ڕووده‌دات وه‌ ئه‌م ئه‌نزیمانه‌ به‌ (پڕۆتیه‌یز) ناسراون.
میكانیزمى ڕێكخستنى پڕۆتینى :
ده‌كرێ گه‌ردى كیمیایى جۆراوجۆر وه‌ بارگه‌ى كانزایى به‌ پڕۆتینه‌وه‌ بلكێ له‌رێى بۆشایى تایبه‌ت له‌ پێكهاته‌كه‌یدا كه‌ناسراوه‌ به‌ شوێنى به‌ندبون BINDING SITES له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا پڕۆتینه‌كان به‌ لێگرتنێكى كیمیایى ئاست به‌رز ناسراوون بۆ ئه‌و ئاوێتانه‌ى پێیانه‌وه‌ ده‌نوسێ. ئه‌و ئاوێتانه‌ى به‌ پڕۆتینه‌وه‌ به‌ند ده‌بن پێیان ده‌وترێت لیگه‌ن LIGAN ، وه‌توندى به‌ندبوونى لێگه‌ن به‌ پڕۆتینه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌كانى شوێنى به‌ندبوون و ناونراوه‌ تواناى به‌ندبوون AFFINILY له‌به‌ر ئه‌وه‌ى پڕۆتین به‌شدارى هه‌موو پرۆسه‌ زیندووه‌كانى ده‌كات بۆیه‌ له‌ ڕێى كۆنتڕۆڵكردنى چالاكى پڕۆتینه‌وه‌ ده‌كرێت زینده‌ چالاكیه‌كان كۆنتڕۆل بكرێن , ئه‌م ڕیكخستنه‌ى كارى پڕۆتینه‌كان ده‌توانرێت له‌ڕێى فرۆمى پرۆتین یان خه‌ستیه‌كه‌یه‌وه‌ ئه‌نجام بدرێت :
· گۆڕانى به‌تاڵكردنه‌وه‌.
· گۆڕانى هاوبه‌ش.
ئه‌وپێكهێنه‌ره‌ سه‌ره‌كیانه‌ى پڕۆتین دروست ده‌كه‌ن :
ئه‌م پێكهێنه‌رانه‌ به‌شدارن له‌ دروستكردنى پڕۆتین له‌ خانه‌ زیندووكاندا : ترش DNA ، ترش RNA گوازه‌ره‌وه‌ ،ترشى RNAنێردارو وه‌ رایبۆسۆم.
كۆپیكردنى ماده‌ى بۆماوه‌یى :
زانیارییه‌ بۆماوه‌ییه‌كان بۆهێڵ ڕاسته‌وخۆ ناگۆڕین بۆ پڕۆتین ، یه‌كه‌مجار بۆ هێڵ (RNAنێردراوه‌) كۆپى ده‌كات وه‌به‌ هۆیه‌وه‌ نامه‌ى بۆ هێڵ بۆ سایتۆپلازم ده‌نێردرێت كه‌ به‌زمانى نیوكلیوتاید ده‌رده‌بڕدرێت به‌ ئاراسته‌ى (5 بۆ 3) له‌سه‌ر RNA نێردراو بۆیه‌ زنجیره‌ى DNA ى بۆ هێڵ به‌ زنجیره‌ى كۆپى یان كۆد دار ناسراوه‌.
پڕۆتین خواردنێكى ئاڵۆزى ئه‌ندامیه‌ كه‌ كێشێكى گه‌ردى زۆرى هه‌یه‌و له‌ ترشه ‌ئه‌مینى پێكه‌وه‌ نوساو به‌ هۆى بوندێكى پێپتیدیه‌وه‌ . پڕۆتین پێویسته‌ بۆ پێكهاته‌و كارى هه‌موو خانه‌ زیندووكان ته‌نانه‌ت ڤایرۆسیش.
زۆرێك له‌و پرۆتینانه‌ ئه‌نزیم دورست ده‌كه‌ن یان یه‌كه‌ى پرۆتینى دروست ده‌كه‌ن كه‌ ده‌چێته‌ پێكهاته‌ى ئه‌نزیمه‌وه‌ ، هه‌روه‌ك پڕۆتین زۆر رۆڵى په‌یكه‌رى رۆڵى په‌یكه‌رى میكانیكى ده‌گێڕن وه‌ك دروستكردنى كۆڵه‌گه‌ و جومگه‌ له‌ ناوخانه‌ . پڕۆتین ئه‌ركى چالاكى تر ده‌بینێت چونكه‌ پێكهێنه‌رێكى گرنگه‌ له‌ به‌رگرى له‌ش و كۆكردنه‌وه‌ و گواستنه‌وى گه‌رده‌ چالاكه‌كان . هه‌روه‌ها سه‌رچاوه‌شه‌ بۆ ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان بۆ ئه‌و گیانه‌وه‌رانه‌ى ناتوانن به‌ خۆیان دروستیان بكه‌ن پڕۆتین یه‌كێكه‌ له‌ گه‌رده‌ گه‌وره‌ و زینده‌یى و چالاكه‌كان له‌گه‌ڵ فره‌شه‌كر و چه‌ورى و ترشه‌ ئه‌مینیه‌كان . وه‌ كۆى ئه‌م گه‌رده‌ گه‌وره‌ چالاكانه‌ پێكهاته‌ى سه‌ره‌كى ماده‌ى زیندوو دروست ده‌كه‌ن.

__________________________________________________ _______________________
ئه مه ته واو ئه مه ش له سه ر به كتريا

به‌كتیریا



میكرۆب به‌كتیریا (bacteria وه‌به‌یۆنانى كۆن پێ ده‌ڵێن bakterion به‌واتاى گۆپاڵى ورد) زیندوه‌رى تاك خانه‌ن وه‌ك گۆیه‌كان وه‌گۆپاڵۆچكه‌كان كه‌به‌شێوه‌ى گروپ كۆده‌بنه‌وه ‌شێوازى جۆراوجۆر وه‌رده‌گرن وه‌ك زنجیره‌یى یان ته‌سبیحى كه‌پێیان ده‌وترێت (گۆى زنجیره‌یى) یان له‌شێوه‌ى هێشو كه‌پێیان ده‌وترێت (گۆى هێشویى) .دووریه‌كانى به‌كتیریا له‌نێوان 0.5-5 مایكرۆمیته‌ر ، وه‌به‌كتیریا به‌چه‌ندها شێوه‌ى (فۆرم) جیاواز ده‌رده‌كه‌وێت ، میكرۆب یان به‌كتیریا له‌زانستى به‌كتیریا (به‌كتریۆلۆژى) خوێندنه‌وه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ى له‌سه‌ر ده‌كرێت كه‌به‌به‌شێك له‌وردبین ناسى (مایكرۆبایۆلۆجى)داده‌نرێت.
ژینگه‌ى به‌كتیریا زۆر جۆره‌. ئه‌م زینده‌وه‌ره‌ تواناى ژیانى له‌هه‌ر شوێنك و ژینگه‌یه‌كى جیاوازدا هه‌یه‌له‌سه‌ر زه‌وى ته‌نانه‌ت خاك و ئاوى قوڵ و توێكڵى زه‌وى بگره‌ ئه‌و ژینگانه‌ى ڕێژه‌یه‌كى به‌رزى پاشه‌رۆى ناوه‌كى و گۆگردى ترشى تێدایه‌، نزیكه‌ى 10 ملیار خانه‌ى میكرۆبى له‌یه‌ك گرامى خاكدا ده‌ژى وه‌سه‌دان هه‌زار له‌یه‌ك میلیمه‌ترى سێجاى ئاوى ده‌ریادا ده‌ژى .له‌سووڕه‌كانى ژینگه‌دا ، به‌كتیریا ڕۆڵێكى سه‌ره‌كى چاڵاك ده‌گێڕێت له‌سووڕاندنى خۆراكه ‌ژینگه‌ییه‌كان ، زۆریك له‌قۆناغه‌ گرنگه‌كانى سوڕى خۆراكى nutrient cycle به‌هۆى به‌كتریاوه‌ ئه‌نجام ده‌درێت . گرنگترین ئه‌م قۆناغانه‌ى جێگیركردنى نایترۆجینه ‌له‌به‌رگى هه‌وا .
هه‌روه‌ك به‌كتیریا به‌یه‌كێك له‌پێكهێنه‌ره ‌سروشتیه‌كانى لاشه‌ى مرۆڤ داده‌نرێت ، ژماره‌ى به‌كتریاكانى سه‌ر جه‌سته‌ى مرۆڤ زیاتره ‌له‌ژماره‌ى خانه‌كانى له‌شى ، پێست وده‌م و ده‌زگاى هه‌رسى مرۆڤ ته‌ندراوه‌ به‌میكرۆب ، وه‌به‌و ئه‌ندازه‌یه‌ى ناوبانگى به‌زیان به‌خشی و نه‌خۆشخستن ده‌كردووه‌، به‌و ئه‌ندازه‌یه ‌به‌سووده ‌بۆ ته‌ندروستیمان ، ئه‌م ورده ‌زینده‌یه ‌له‌ده‌زگاى هه‌رسكردندا یارمه‌تى هه‌رس ده‌دات ، به‌ڵام نه‌خۆشى مه‌ترسیدارى وه‌ك كۆڵێرا و سیل دروست ده‌كات . له‌مێژوودا به‌كتیریا نه‌خۆشى بنبڕكراوى وه‌ك تاعون و گه‌ڕى leprosy دروست كردوه ‌به‌ڵام دۆزینه‌وه‌ى دژه‌زینده‌كان زۆر له‌مه‌ترسى نه‌خۆشیه‌ میكرۆبیه‌كانى كه‌م كردوه‌ته‌وه‌ و رێژه‌ى مردنى دابه‌زاندووه‌. هه‌روه‌ها به‌كتیریا گرنگیه‌كى پێشه‌سازیشى هه‌یه‌ وه‌له‌ پرۆسه‌زینده‌ییه‌كانى سوود وه‌رگیراوه‌ بۆ ئه‌و كارانه‌ى ئه‌نجامدانیان پیشه‌سازیانه‌ ئه‌سته‌مه‌ وه‌ك ، خاوێن كردنه‌وه‌ى ئاوى پیسبوو وه‌ به‌دروستكردنى دژه‌زینده‌كان و مادده‌ى كیمیایى تر . له‌ده‌سته‌واژه ‌رۆژئاواییه‌كان واژه‌ى (به‌كتریا) له‌سه‌ره‌تادا بۆ هه‌موو تاك خانه‌یه‌كى خاوه‌ن ناوكێكى سه‌ره‌تایى به‌كارهاتووه ‌هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م به‌كارهێنانه‌ تا ئه‌م سه‌رده‌مه‌ش به‌رده‌وامه‌ به‌ڵام گه‌شه‌سه‌ندنى زانستى وردبین ناسى هه‌ندێك زانیارى نوێى ئاشكراكرد جوێكارى له‌نێوان پاڵاوته‌(ڤایرۆس) و به‌كتیریا و كه‌ڕوو . له‌مێژووى په‌ره‌سه‌ندنیدا به‌كتیریا دووجۆرى لێكه‌وتۆته‌وه‌:
-میكرۆبى ڕاسته‌قینه‌ یان به‌كتیریاى ڕاسته‌قینه‌.Eubacteria
-به‌كتریاى ڕه‌سه‌ن یان كۆن .Archaebacteria
كه‌ئێستا پێیان ده‌وترێت به‌كتیریا كه‌باسیان ده‌كه‌ین و ئه‌رخیا Archaea.
بۆ یه‌كه‌م جار وێنه‌ى به‌كتیریا ساڵى 1676ز بڵاوكرایه‌وه‌، زیندوه‌رێك كه‌ناوكێكى سه‌ره‌تایى هه‌یه‌( بێ به‌رگى ناوه‌كیه‌و پێكهاته‌كانى ناوك له‌ناو سایتۆپلازمدا په‌رش و بڵاو بونه‌ته‌وه‌) له‌شى ته‌نها له‌یه‌ك خانه ‌پێكهاتووه ‌كه ‌هه‌موو زینده‌چالاكیه‌كان ئه‌نجام ده‌دات بۆ دوو لق دابه‌ش ده‌بێت:
1-لقى به‌كتیریا
2-لقى به‌كتیریاى سایانى (به‌كتیریا سه‌وزى مه‌یله‌و شین)
سه‌ربه‌كۆمه‌ڵه‌ى مۆنیریایه‌(moneria) له‌هه‌واى خاك و ڕیخۆڵه‌كانى مرۆڤ و ده‌م سه‌رپێستى هه‌یه‌. هه‌روه‌ها له‌گه‌ده‌ى ئاژه‌ڵه ‌كاوێژكه‌ره‌كاندا هه‌یه‌، ئه‌م به‌كتیریایه‌ به‌هۆى چالاكیه‌ جیاوازه‌كانیانه‌وه ‌ناسراون كه‌چه‌نده‌ها جۆرى هه‌یه ‌به‌م شێوه‌یه‌:
1. خواردن دروستكردنى (شیر).
2. تێكدانى خۆراك(گه‌نین).
3. به‌پیت كردنى خاك (په‌ین).
4. له‌ناوبردنى زه‌وى وزار(نه‌خۆشیه‌كان).
له‌و زنایانه‌ى ڕۆڵیان له‌دۆزینه‌وه‌ى به‌كتیریادا هه‌بوو ئه‌مانه‌ن :
1. لیڤنهۆك.
2. لوویس پاستۆر
3. رۆبرت كۆخ
ژینگه‌ى به‌كتریا:
له‌هه‌موو شوێنێك ده‌یبنین ، له‌ژێر زه‌وى تاقوڵایى 400 مه‌تر تا به‌رزاییه‌كى سه‌ركه‌ش له‌هه‌وا ، له‌ پله‌ى گه‌رمى زۆر به‌رز نزیكى ده‌مه‌گڕكانه‌كان ، له‌ناوچه‌ جه‌مسه‌ریه‌كان ، وه‌له‌ناو له‌شى گیانه‌وه‌راندا (له‌ناو ده‌زگاى هه‌رس و هه‌ناسه‌).
پۆلین كردنى به‌كتیریا:
ده‌توانین به‌كتیریا به‌پشت به‌ستن به‌م تایبه‌تمه‌ندیانه ‌پۆلێن بكه‌ین:
1. فۆرمى ده‌روه‌ى خانه‌و جۆرى كۆبونه‌وه‌كانى.
2. وه‌ڵامى بۆ ڕه‌نگى گرام (گرام پۆ زه‌تیڤ)و (گرام نێگه‌تیڤ).
3. شێوازى خواردنى (سه‌ربه‌خۆ ،بینا كارى یان مشه‌خۆرى).
4. هه‌بوونى قامچى (flagella) یان نه‌بوونى .
5. پێكهاته‌ى میكرۆب.
پێكهاته‌ى خانه‌ى به‌كتیریا:
1-به‌رگى خانه‌: پێكهاتووه‌له‌:
ا- دیوارى خانه‌(cell wall): ئه‌م كارانه‌ده‌كات:
-فۆرمى خانه‌ دیاری ده‌كات.
-ره‌قى وپته‌وى به‌خانه‌ى به‌كتیرى ده‌دات.
-به‌هێزى ده‌كات.
-ده‌یپارێزێت.
پێكهاته‌یى كیمیایى دیوارى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ دیوارى خانه‌ له‌گه‌ردى گه‌وره‌ى پێكهاته‌ئاڵۆز دروست بووه‌، پێى ده‌وترێت peptilycan ، ،ئه‌ستورى ئه‌م دیواره ‌به‌گوێره‌ى بنه‌چه‌ى به‌كتیریا كه‌هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و به‌كتیریایه‌ى (گرام نیگه‌تیڤه‌) دیوارى خانه‌كه‌ى ته‌نكه ‌ئه‌مه‌ش پشت به‌بڕى prptiilycan ده‌به‌ستێت.
تێبینى/ هه‌ندێك به‌كتیریا هه‌یه‌ كه‌پێى ده‌وترێت به‌كتیریاى كه‌ڕویى ( mycoplasm یان mycobacterium) كه‌دیوارى خانه‌ى نیه‌.
ب- به‌رگى سایتۆپلازمى (plasma membrane):
كه‌به‌رگێگى ته‌نكه ‌چوارده‌ورى پێكهاته‌كانى خانه‌ى به‌كتیریایى داوه‌و كۆنتڕۆڵى هاتوچۆى ماده ‌بۆ سایتۆپلازم و له ‌سایتۆپلازمه‌وه ‌ده‌كات ، وه ‌زۆر ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) به‌به‌رگى خانه‌وه‌ نووساوه ‌كه‌یارمه‌تى زۆر پرۆسه‌ى زینده‌كردارى ده‌دات كه‌له‌م به‌شه‌دا ڕو ده‌دات ، وه‌ له‌ڕێى وردبینى ئه‌لكترۆنیه‌وه ‌زانایان هه‌ندێك نوشتانه‌وه‌یان بۆ ناوه‌وه‌ى خانه‌بینى كه‌واى بۆ ده‌چن كردارى هه‌ناسه‌دان لێ ‌ڕوبدات.
پێكهاته‌ى كیمیایى به‌رگى خانه‌:
له‌ڕووى كیمیاییه‌وه‌ له ‌پرۆتین و چه‌وریه‌فۆسفۆر پێكهاتووه‌.
ج-سایتۆپلازم: نیمچه‌ شله‌یه‌و پێكهاتووه‌ له‌ئاو و ترشه‌ڵۆك (ئه‌نزیم) وئۆكسجینى تواوه‌و پرۆتین و كاربۆهایدرات و چه‌ورى.
د-كرۆمۆسۆم :واته ‌ته‌نۆڵكه‌ڕه‌نگداره‌كا� �� �� � ئه‌م كرۆمۆسۆمانه‌ى به‌كتیریا پێكهاتووه ‌له‌گه‌ردێكى (DNA) ى درێژ وگۆیى كه‌زۆر به‌ ده‌ورى خۆیدا لولى خواردووه ‌ئه‌م كرۆمۆسۆمه‌ وه‌ك ناوه‌ندێكى كۆنترۆڵكردنى ئه‌م كردارانه ‌كارده‌كات:
· دابه‌ش بوونى خانه‌
· چه‌ند جاره‌بوونى خانه‌
· زۆر كارى ترى خانه‌
هـ- قامچى : له‌پرۆتین دورست بووه‌، 10 تا 20 نانۆمه‌تر ئه‌ستوره‌، یارمه‌تى خانه‌ى به‌كتریا ده‌دات بۆ جوڵان.

__________________________________________________ ______
ئه مه ش ماسى

گیانه‌وه‌رى بڕبڕه‌دارن (واته‌ بڕبڕه‌ى پشتیان هه‌یه‌) ،له‌ناوئاودا ده‌ژین،زۆر جۆر ماسى هه‌یه‌،ژماره‌ى جۆره‌كانى ماسى له‌ ژماره‌ى گشت جۆرى بڕبڕه‌داره‌كانی تر زیاتره‌ كه‌ له‌ناو ئاو هه‌روه‌ها له‌ وشكایى داده‌ژین به‌یه‌كه‌وه‌.جۆره‌كانی ماسی جیاوازن له‌شێوه‌و ڕه‌نگ و قه‌باره‌ له‌به‌رئه‌وه‌ كارێكى ئاسان نبیه‌ جۆره‌كانیان دیارى بكرێت وبزانرێ سه‌ر به‌كام كۆمه‌ڵه‌یه‌. بۆنموونه‌ هه‌ندێك ماسى شێوه‌یان وه‌ك پارچه‌به‌رده‌ ، وه‌هه‌ندێكیان له‌شێوه‌ى كرمدان ،وه‌هه‌ندێكیان له‌شیان كراوه‌یه‌ وه‌ك كه‌ڕوو، وه‌هه‌ندێكیان له‌شیان گه‌وره‌ ده‌بێ وه‌ك باڵۆن.
ماسى به‌هه‌موو ڕه‌نگه‌كانى په‌لكه‌ زێڕینه‌ هه‌یه‌،زۆربه‌یان ڕه‌نگاوڕه‌نگن وه‌ك باڵنده‌ ڕه‌نگى جوانى هه‌یه‌ وه‌ك ڕه‌نگى سوور و زه‌رد و شین و ڕه‌نگاوڕه‌نگ به‌هێل و په‌ڵه‌ى ڕه‌نگین .
بچووكترین ماسى, ماسى (قۆبیۆن) ه‌ كه‌له‌ فلیپین ده‌ژین و درێژییه‌كه‌ى له‌ (15 ملم) زیاتر نییه‌.گه‌وره‌ترین ماسى, ماسی (قرشی نه‌هه‌نگ) ه‌ كه‌درێژییه‌كه‌ى ده‌گاته‌ (12 م) وكێشه‌كه‌ى ده‌گاته‌ (15 ته‌ن) . قرشی نه‌هه‌نگ هیچ مه‌ترسییه‌كى نییه‌ له‌سه‌ر ماسى و مرۆڤ. مه‌ترسیدارترین ماسى كێشه‌كه‌ى ته‌نها چه‌ند كیلۆ گرامێكه‌ پێى ده‌ڵێن ماسى به‌ردین كه‌ده‌تووانێ مرۆڤ بكوژێ له‌ چه‌ند خوله‌كێك به‌هۆى دڕكى ژه‌هراوى.
خواردنى ماسى بریتییه‌ له‌گوێچكه‌ماسى و كرم و ماسی تر،هه‌ندێكیان ڕووه‌كی ئاوی ده‌خۆن وه‌ك قه‌وزه‌، هه‌ندێكیان ته‌نه‌ مردووه‌كان ده‌خۆن وه‌ك ماسی و گیانه‌وه‌ری مردووی تر، ماسی قرشی نه‌هه‌نگ زینده‌وه‌ری بچووكی سه‌ر ڕووی ده‌ریاكان ده‌خوات.له‌ هه‌ركوێیه‌ك ئاو هه‌بێت ماسی لێ ده‌ژی،ماسی له‌ئاوی جه‌مسه‌ری به‌سته‌ڵه‌كی باكور ده‌ژى كه‌ پله‌ی گه‌رمی نزیكه‌ له‌ پله‌ی به‌ستان،وه‌ هه‌ندێكی تر له‌ ئاوی گه‌رم ده‌ژین كه‌ ده‌گاته‌ پله‌ی كوڵان.هه‌روه‌ها ماسی له‌ زێیه‌كانی توند وخێرای نێو چیاكان و ئاوی هێمنی زێیه‌كانی ژێر زه‌وى ده‌ژی.هه‌ندێك ماسی گه‌شتی دوورو درێژ له‌ ده‌ریاكان ئه‌نجام ده‌ده‌ن. هه‌ندێكیان زۆربه‌ی ژیانی له‌ژێر قوم و له‌ قوڵایی ده‌ریاكان ده‌باته‌ سه‌ر،ماسییه‌كان ئاو به‌جێ ناهێڵن،كه‌چی هه‌ندێك ماسی ده‌توانێ بۆ ماوه‌ی چه‌ند مانگێك به‌ زیندوویی بمێنێته‌وه‌ له‌ژێر زێیه‌ وشك بووه‌كان.
ماسی گرینگیه‌كی زۆری هه‌یه‌ له‌ ژیانی مرۆڤ ,زۆر كه‌س حه‌ز له‌ ڕاوه‌ ماسی ده‌كه‌ن وه‌ك وه‌رزشێك ،هه‌ندێ كه‌سیش ماسی له‌ ماڵه‌كانیان به‌خێوده‌كه‌ن بۆ جوانی.هه‌روه‌ها ماسی گرنگه‌ بۆ پاراستنی هاوسه‌نگی له‌ سروشت،چونكه‌ گیانه‌وه‌ر و ڕووه‌ك ده‌خوات و ده‌بێته‌ خۆراكی گیانه‌وه‌ر و ڕووه‌ك به‌مه‌ش هاوسه‌نگی دروست ده‌كات له‌ ژماره‌ی گیانه‌وه‌ر و ڕووه‌ك له‌سه‌ر زه‌وى.
ماسی به‌گشتی دوو سیفه‌تی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ :
1- بڕبڕه‌ى پشتی هه‌یه‌،كه‌واته‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ى بڕبڕه‌داره‌كانن.
2- هه‌ناسه‌ به‌شێوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی له‌رێگای ڕیشووه‌كه‌وانه‌ ده‌بێت.
ماسی له‌ گیانه‌وه‌ره‌ خوێن سارده‌كانه‌ ،واته‌ پله‌ى گه‌رمی له‌شی ده‌گونجێنێ به‌پێی پله‌ى گه‌رمی ئاوی ده‌وروبه‌ری.هه‌روه‌ها گشت ماسییه‌ك په‌ڕی هه‌یه‌ كه‌ بۆ مه‌له‌وانی به‌كاری دێنێ، گیانه‌وه‌ره‌ ئاوییه‌كانی تر جیاوازن له‌ ماسی به‌لای كه‌م له‌ یه‌كێك له‌م سیفه‌تانه‌، دۆلفین و به‌رازی ده‌ریا و نه‌هه‌نگ وه‌ك ماسی گیانه‌وه‌ری بڕبڕه‌دارن و بڕبڕه‌ى پشت و په‌ڕیان هه‌یه‌ كه‌چی له‌ كۆمه‌ڵه‌ی مه‌مكداره‌كانن (ئه‌م كۆمه‌ڵه‌یه‌ شیر ده‌ده‌نه‌ بێچووه‌كانیان) وه‌ له‌ڕێگای سییه‌كان هه‌ناسه‌ده‌ده‌ن له‌جیاتی كه‌وانه‌ى ڕیشوودار وه‌ گیانه‌وه‌رى خوێن گه‌رمن واته‌ پله‌ی گه‌رمی له‌شیان جێگیره‌و ناگۆڕێ له‌گه‌ڵ پله‌ى گه‌رمی ئاوو هه‌وای ده‌وروبه‌ر.
هه‌ندێك گیانه‌وه‌ری ئاوی به‌ ماسی ناوده‌برێن كه‌چی ماسی نین،چونكه‌ بڕبڕه‌ى پشتیان نییه‌،ئه‌م گیانه‌وه‌رانه‌ش وه‌ك ئه‌ستێره‌ی ده‌ریاو قه‌ندیلی ده‌ریاو هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵه‌ی گوێچكه‌ ماسى كه‌ ئه‌م گیانه‌وه‌رانه‌ ده‌گرێته‌وه‌ (به‌تلینۆس و سه‌ره‌تانی ده‌ریا و كركه‌ند و گوێچكه‌ ماسى و ئسكه‌لوپ (گوێچكه‌ ماسى په‌روانه‌یی و ڕۆبیان) كه‌ گشتیان بڕبڕه‌ى پشتیان نییه‌.
یه‌كه‌م ماسی له‌ زه‌وى پێش (500 ملیۆن ساڵ) دیاركه‌وت، كه‌ یه‌كه‌م گیانه‌وه‌ری بڕبڕه‌دار بوو له‌سه‌ر زه‌وى .
زاناكان له‌و باوه‌ڕه‌دان كه‌ ئه‌م ماسییانه‌ی ئه‌و كاته‌ به‌ بنچینه‌ی گیانه‌وه‌ری بڕبڕه‌داری تر ده‌ژمێردرێن .
چه‌ند ڕاستییه‌كی گرینگ ده‌رباره‌ی ماسی :-) بچووكترین ماسى, ماسى (قۆبیۆن) ه‌ كه‌له‌ فلیپین ده‌ژین و درێژییه‌كه‌ى له‌ (15ملم) زیاتر نییه‌ له‌كاتی ته‌واو گه‌شه‌كردنی.-) گه‌وره‌ترین ماسى ,ماسی (قرشی نه‌هه‌نگ)ه‌ كه‌درێژییه‌كه‌ى ده‌گاته‌ (12م) وكێشه‌كه‌ى ده‌گاته‌ (15 ته‌ن)،كه‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ى كێشی فیلی ئه‌فریكیه‌، قرشی نه‌هه‌نگ هیچ مه‌ترسییه‌كى له‌سه‌ر مرۆڤ نییه‌ ،خواردنی بریتییه‌ له‌ ڕووه‌ك و گیانه‌وه‌ری بچووك.
-) ماسی چوارچاو،ماسی ئه‌نابلبه‌س دووچاوی هه‌یه‌ و هه‌ر یه‌كیان ده‌بێته‌ دووبه‌ش، كه‌ ماسی ده‌چێته‌ ژێر ئاو نیوه‌ى سه‌ره‌وه‌ی هه‌ر چاوێك ده‌توانێ سه‌ر ڕووی ئاو ببینێ و نیوه‌ى خواره‌وه‌ی هه‌ر چاوێك ده‌توانێ ژێر ئاو ببینێ واته‌ له‌ ناو ئاو وه‌ له‌ هه‌وادا ده‌بینێ.
-) ماسی ڕه‌شی قووتده‌ر كه‌ ده‌توانێ ماسییه‌ك قووت بدات كه‌ دوو ئه‌وه‌نده‌ى قه‌باره‌ی خۆی بێت چونكه‌ ده‌می ماسوولكه‌ى واى هه‌یه‌ كه‌ وای لێ ده‌كات كه‌ به‌گه‌وره‌یی بكرێته‌وه‌ و گه‌ده‌شی ده‌كشێت به‌ چه‌ند جاری قه‌باره‌ی خۆی،هه‌رس كردنی ماسییه‌كه‌ش به‌ هێواشی ده‌بێ.
-) ماسی فڕیوی (به‌لته‌) یه‌كێكه‌ له‌و ماسییانه‌ی كه‌ ده‌فڕێ ،له‌سه‌ر ڕووی ئاو به‌رزده‌بێته‌وه‌و بۆ دووری سێ مه‌تر ده‌فڕێ،ماسییه‌كه‌ په‌ڕه‌كانی ته‌نیشتی وه‌ك باڵ به‌كاردێنێ.
-) ماسی سه‌لورى گه‌ڕۆك ده‌توانێ بۆ ماوه‌ی چه‌ند ڕۆژێك له‌ده‌ره‌وه‌ى ئاو بژی و له‌سه‌ر زه‌وى ده‌ڕوات بۆ ئه‌وه‌ى له‌ ده‌ریاچه‌یه‌ك بچێته‌ ده‌ریاچه‌یه‌كی تر،ئه‌م ماسییه‌ ئه‌ندامی تایبه‌تی هه‌یه‌ بۆ هه‌ناسه‌ وه‌رگرتن له‌ هه‌وا وه‌ كلك و په‌ڕی ته‌نیشتی به‌كاردێنێ بۆ خشان له‌سه‌ر زه‌وی .
-) گه‌وره‌ترین كۆمه‌ڵه‌ ماسی بریتییه‌ له‌ ماسی ده‌م (هُلبیه‌) كه‌ ماسی زۆر وردن و له‌ ئاوی سوێر ده‌ژین و ژماره‌یان
ده‌گاته‌ ملیاره‌ها ملیار ماسی.

[zeko]

به‌ هیوام سودی هه‌بێ بۆت

[necher]

زورسوبــــــــــــاس